Sunday, 18 October 2015

भ्रामक राष्ट्रवादाला चपराक

                             
 


स्टिवन स्पीलबर्ग या अवलिया प्रतिभावान दिग्दर्शकाला इतिहासाबद्दल जबरदस्त आकर्षण आहे . अब्राहम लिंकन यांच्या जीवनपट उलगडणारा 'लिंकन ' हा चरित्रपट , एका देशाच्या भयानक प्रतिशोधाची कहाणी सांगणारा 'म्युनिक ' , दुसऱ्या महायुद्धात शेकडो ज्युंचे प्राण वाचवणाऱ्या एका महात्म्याची कहाणी सांगणारा 'शिंडलर्स लिस्ट ' हा चित्रपट ही काही पटकन डोळ्यात भरणारी उदाहरण . जागतिक राजकारणात घडलेल्या महत्वाच्या पण तितक्याच संवेदनशील घटनांना पडद्यावर आणण्यात स्पीलबर्गचा हात पकडतील असे फार कमी दिग्दर्शक आहेत . यात स्पीलबर्गच स्वतः ज्यु असण महत्वाच असु शकेल . दुसऱ्या महायुद्धात हिटलर आणि नाझी जर्मनीच्या कराल दाढेत सापडलेल्या ज्यु जमातीने ज्या  मरणयातना भोगल्या असतील  त्यांच वर्णन करायला कुठल्याही भाषेतलं शब्दभांडार अपुर पडेल . स्पीलबर्गचे आजी आजोबा युद्धकाळात जीव धोक्यात घालुन युक्रेनमधून अमेरिकेत स्थलांतरित झाले होते .लहानपणापासून 'होलोकॉस्ट' च्या कहाण्या ऐकत मोठ्या झालेल्या स्पीलबर्गला  'शिंडलर्स लिस्ट ' बनवावा वाटला तो त्याच्या 'ज्यु ' पार्श्वभुमीमुळेच. अशा या स्पीलबर्गने अशाच एका अनवट ऐतिहासिक घटनेवर ' ब्रिज ऑफ स्पाईज' हा चित्रपट बनवला आहे .

'ब्रिज ऑफ स्पाईज' हा चित्रपट पॉलीटिकल थ्रीलर या सदरात मोडतो . 'सेविंग प्रायवेट रायन ' मध्ये जेंव्हा स्टिवन स्पीलबर्ग आणि टॉम हॅंक्स एकत्र आले होते तेंव्हा स्पीलबर्गला उत्कृष्ट दिग्दर्शनासाठीचा  ऑस्कर पुरस्कार मिळाला होता . आता 'ब्रिज ऑफ स्पाईज' मध्ये हे दोन दिग्गज पुन्हा एकत्र आले आहेत आणि ऑस्करसाठी असणाऱ्या या चित्रपटाच्या दावेदारीच्या चर्चा आतापासूनच सुरु झाल्या आहेत हा योगायोग खचितच नाही . शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिका आणि तत्कालीन सोवियेत युनियन यांच्या दरम्यान एकमेकांच्या बंदी असलेल्या हेरांच्या झालेल्या देवाणघेवाणीची कथा या चित्रपटात सांगितली आहे . अॅबेल (मार्क रीलांस ) ह्या सोवियेत गुप्तहेराला अमेरिकेत हेरगिरी करताना रंगेहात पकडले जाते . कोर्टात अॅबेलची बाजु मांडण्यासाठी सीआयए ही अमेरिकन गुप्तहेर संघटना जेम्स डोनोवन ( टॉम हॅंक्स) या वकिलाला विनंती करते . आंतरराष्ट्रीय राजकारणातल्या सारीपाटावर त्यांना अॅबेलचा वापर करून घ्यायचा असतो . राष्ट्रहित लक्षात घेऊन जेम्स डोनोवनपण अॅबेलची केस स्वीकारतो . जसे  आपल्याकडे दुरकालीन विचार न करता आक्रस्ताळा उजवा राष्ट्रवाद म्हणजेच देशप्रेम असे मानणारे समाजघटक (आठवा याकुब मेननच्या फाशीच्यावेळेस झालेला राष्ट्रीय गदारोळ )आहेत तसे ते अमेरिकेतपण आहेत . ते घटक  जेम्स डोनोवनला गद्दार म्हणुन घोषीत करतात आणि त्यात त्याच्या परिवाराची बऱ्यापैकी परवड होते . पण देशभक्तीच्या संकल्पना नक्की  असणारा जेम्स आपलं कर्तव्य बजावत राहतो . १९६२ मध्ये यु -२ या विमानातुन रशियात टेहेळणी करणारा पॉवर्स या हेराचे विमान रशियाने पाडले आणि पॉवर्सला बंदी बनवले . अमेरिकेचे नाक आंतरराष्ट्रीय पातळीवर कापले जाण्याची वेळ आली . त्यावेळेस देशाच्या मदतीला धावुन आला तो जेम्स डोनोवन. तो या प्रकरणात दोन देशांमध्ये मध्यस्थाची भुमिका बजावतो . त्याच्या यशस्वी मध्यस्थीमुळेच पुर्व बर्लिनच्या एका पुलावर दोन्ही बाजुच्या बंदी हेरांची देवाणघेवाण होते . एका आंतरराष्ट्रीय पेचप्रसंग सुटतो . अमेरिकेची प्रतिष्ठा राखली जाते . ती पण एके काळी लोकांनी ज्याला देशद्रोही म्हणून घोषित केले असते अशा माणसाकडून .

टॉम हॅंक्सने नेहमीप्रमाणेच लाजवाब काम केले आहे . पण मला सर्वाधिक आवडला तो अॅबेलच्या भूमिकेतला मार्क रीलांस. वयोवृद्ध रशियन हेराची भुमिका त्याने अप्रतिमरीत्या वठवली आहे . ज्या प्रसंगामध्ये हॅंक्स आणि रीलांस एकमेकासमोर येतात ते प्रसंग म्हणजे प्रेक्षकांसाठी अभिनयाची मेजवानी आहेत . त्यात थोडा का होईना रीलांस सरस ठरतो . या चित्रपटाचे अजुन एक वैशिष्ट्य म्हणजे स्वतः दिग्गज दिग्दर्शक (नो कंट्री फॉर  ओल्ड मॅन  सारखा जबरी चित्रपट ) असणाऱ्या कोएन बंधुनी (इथन कोएन आणि जोएल कोएन ) यांनी या चित्रपटाची बांधेसुद पटकथा लिहिली आहे . हा चित्रपट त्यांनीच दिग्दर्शित केला असता तर तो पडद्यावर कसा उतरला असता याची तुलना वारंवार मनात चित्रपट पाहताना येत होती. सिनेमेटोग्राफर  कामिन्स्की आणि  संकलक मायकेल काहन हे स्पीलबर्गच्या टीममधले जुने भिडू . या लोकांनी आपली काम नेहमीप्रमाणेच चोख पार पाडली आहेत . विशेष उल्लेख करावा लागेल तो सेट डिझाईन करणाऱ्या टिमचा . मार्को बीटनर आणि त्यांच्या टिमने साठीच्या दशकाचा काळ तंतोतंत उभा केला आहे .


'ब्रिज ऑफ स्पाईज' हा एक चांगला पॉलीटिकल थ्रीलर आहेचं . पण हा चित्रपट राष्ट्रवाद म्हणजे काय , देशभक्तीचे निकष काय आहेत या विषयावर पण अप्रत्यक्ष भाष्य करतो . हल्ली आपल्याकडे आम्ही म्हणु तोच राष्ट्रवाद आणि जो मानणार नाहीत ते राष्ट्रद्रोही अशी एक सरळसोट विभागणी काही लोक करताना दिसतात . कुठल्याही वाईट गोष्टीचा निषेध केला की इतिहासातील मढी उकरून त्यावेळेस तुम्ही कुठे होतात असा भंपक प्रश्न विचारला जातो . या लोकांना आवर्जुन 'ब्रिज ऑफ स्पाईज' दाखवायला हवा  . राष्ट्रवाद हा शॉर्ट टर्म नसतो तर  लॉंन्ग टर्म पण असू शकतो हे सत्य त्यांच्या डोक्यात ठसल तरी खुप आहे . सध्याच्या आपल्या देशातल्या गढूळलेल्या सामाजीक आणि राजकीय वातावरणात हा चित्रपट प्रदर्शित होतो आहे हा असलाच तर सुखद योगायोग .

स्टार -तीन 

Sunday, 4 October 2015

सु 'मंगळ ' योग


                                         




          'अॅपल ' कंपनीने आपल्या प्रतिस्पर्धी कंपनीवर 'आयपॅड' या आपल्या उत्पादनाची सही सही नक्कल केल्याचा आरोप लावला . मामला कोर्टात गेला . 'अॅपल 'च पारड बरंच जड होत . आणि अचानक केसमध्ये चित्रपटाच्या 'क्लायमॅक्स' मध्ये येतो तसा 'ट्विस्ट ' आला . प्रतिस्पर्धी कंपनीच्या वकिलांनी स्टेनले क्युब्रिकच्या ‘2001 : ए स्पेस ओडेसी’या चित्रपटातला एक प्रसंग कोर्टासमोर पेश केला ,ज्यात दोन अंतराळ यात्री 'आयपॅड' सारख्या चौकोनी आकारांच्या वस्तूचा वापर 'कम्युनिकेशन ' साठी करत असतात . या क्लिपवरून प्रतिस्पर्धी कंपनीने दावा केला की 'आयपॅड' ही संकल्पना खुप जुनी आहे अगदी 'अॅपल ' कंपनीचा जन्म होण्यापूर्वीची .सायफाय कलाकृती (कादंबरी , चित्रपट ,  विज्ञान कथा ई .) या अनेक वेळा मनोरंजनाच्या पलीकडे जाउन भविष्याचा वेध घेतात त्या अशा  . (जय मल्हार या मालिकेत पण  या तंत्राचा वापर दाखवला आहे म्हणे !)अस म्हणतात की मोबाइलचं पहिलं डिझाईन तयार करणाऱ्या मार्टिन कुपरला ती कल्पना एका विज्ञानमालिका पाहून सुचली होती . 'या आठवड्यात प्रदर्शीत झालेला  ‘द मार्शियन’ चित्रपट पण अशाच काही भविष्यकाळाचा वेध घेणाऱ्या संकल्पना मांडतो आणि सोबत प्रेक्षकांचं भरपुर मनोरंजन करतो .

दिग्दर्शक रिडली स्कॉटचं  अंतराळाविषयी असणार 'ऑबसेशन' सर्वविदित आहे . 'एलियन ' चित्रपटमालिका , 'ब्लेडरनर ', 'प्रॉमेथस ' आणि सध्या निर्मिती अवस्थेत असणारा  'प्रॉमेथस 'चा सिक्वल असे अनेक चित्रपट स्कॉटने बनवले आहेत किंवा बनवत आहे ,ज्यात चित्रपटाचे कथानक अंतराळात घडते . त्यामुळे अॅन्डी वीयर या लेखकाच्या ‘द मार्शियन’या कादंबरीवर आधारीत चित्रपट  रिडली स्कॉट करत आहे अशी बातमी आली तेंव्हा प्रेक्षकांच्या अपेक्षा वाढल्या होत्या . मागच्या वर्षी प्रदर्शित झालेल्या 'इंटरस्टेलर' आणि 'ग्रॅविटी' सारख्या फिल्म्सनी 'बार 'उंचावला असल्याने , आपल्या आवडत्या  'टेरीटरी' मध्ये रिडली स्कॉट  कस प्रदर्शन करतो याबद्दल पण औत्सुक्य होत . रिडली स्कॉटच्या चाहत्यांसाठी आनंदाची बातमी म्हणजे स्कॉट पुन्हा फॉर्ममध्ये आला आहे . 'एक्सोडस- गॉडस  अॅण्ड किंग्ज ' या महत्वाकांक्षी आणि महागड्या चित्रपटाच्या अपयशानंतर वयोमानानुसार स्कॉट विझत चालला आहे अशी अवाजवी टीका करणाऱ्यांची तोंड काही काळासाठी का होईना बंद पडतील हे नक्की .

‘द मार्शियन’ हा अथांग अंतराळाच्या पार्श्वभूमीवर त्याहूनपण अथांग मानवी जिद्दीची कहाणी सांगतो . नासा मंगळावर माणुस पाठवण्यात यशस्वी होत . पण एका मोठ्या वादळामुळे मंगळावर उतरलेल्या नासाच्या टीमला तिथुन परत फिरावं लागतं . पण या गडबडीत काही गैरसमजुतीमुळे एक अंतराळवीर मार्क वॉटनी (मॅट डेमन) चुकुन मागेच राहतो . त्या भीषण वादळातून  मार्क वाचतो पण तो आता आता या परक्या ग्रहावर एकाकी आहे . पृथ्वीपासून  एकशे चाळीस लाख मैल अंतरावर  . त्याला वाचवण्यासाठी नासाने रेस्क्यु मिशन पाठवले तरी त्याला तिथे पोहोचायला किमान चार वर्ष लागणार आहेत . दुसरा कुणी असता तर त्याने अशा प्रतिकुल परिस्थितीत हात पाय गाळले असता . पण मार्क जिद्दीचा असतो . त्याला काहीही करून पृथ्वीवर आपल्या बायाकामुलांकडे परतायचं असतं . मार्कच्या मंगळावरच्या 'सर्वायवल ' ची कहाणी म्हणजे ‘द मार्शियन’. चित्रपटाच कथानक दोन पातळ्यांवर घडतं . एक म्हणजे मार्कचा मंगळावरचा संघर्ष आणि दुसर म्हणजे पृथ्वीवर एकट्या मार्कला वाचवण्यासाठी पुन्हा मोहीम पाठवावी की नाही यावर नासामध्ये होणारा अंतर्गत वाद विवाद . दोन्ही भाग उत्कंठावर्धक बनवण्यात दिग्दर्शकाला यश आलं आहे . विशेषतः मार्कच्या मंगळावरच्या वास्तव्याचा भाग तर फारच छान जमुन आला आहे . पाणी आणि अन्न या मूलभूत गरजा मार्क कशा भागवतो हे बघताना प्रेक्षकांना मजा येईल . (त्यावेळेस मंगळावर पाणी आहे हा शोध नासाला लागला नव्हता . या चित्रपटाच्या प्रदर्शनाच्या पूर्वसंध्येला तो लागला हा जबरी योगायोग .) चित्रपटाच्या बहुतांश भागात मॅट डेमन पडद्यावर दिसतो . त्यातही बहुतेक भागात तो एकटाच दाखवला आहे . खरतर यामुळे प्रेक्षकांना बोर होण्याची शक्यता होती . पण तस होत नाही याच श्रेय मॅट डेमनच्या ताकतीच्या अभिनयाला द्याव लागेल . रोजच्या जगण्याचा संघर्ष विविध पातळ्यावर दाखवताना मॅट डेमनने अभिनयाच्या इतक्या विविध छटा दाखवल्या आहेत . मॅट डेमनच्या करियरमधल्या सर्वोत्कृष्ट भूमिकांपैकी ही एक आहे . चित्रपटाची अजून एक भक्कम बाजु म्हणजे सहकलाकारांचा अभिनय . खरतर या सहाय्यक भूमिकांना पडद्यावर फारस फुटेज नाही पण रिडली स्कॉटने या प्रत्येक सहाय्यक कलाकाराला पडद्यावर स्वतःचा असा एक मोमेंटम दिला आहे . किंबहुना जेसिका चेस्टम, जेफ डेनियल, मायकेल पेन्ना आणि इतर सहकलाकारांनी चित्रपट चांगला बनण्यात महत्वाचे योगदान दिले आहे .   आता भारतीय प्रेक्षकांसाठी एक महत्वाचा 'ट्रीव्हिया'.  रिडली स्कॉटने एका महत्वाच्या सहाय्यक भूमिकेसाठी आपल्या इरफान खानचं नाव नक्की केल होत . पण इरफान 'पिकु ' च्या शुटिंगमध्ये व्यस्त असल्याने त्याला काही या प्रोजेक्टसाठी तारखा द्यायला जमलं नाही . नुकसान कुणाचं झालं ? बहुतेक रिडली स्कॉटचं . चित्रपटात मंगळ ग्रहाच हुबेहूब चित्रीकरण केल आहे . याच श्रेय नासाला द्यायला हव . कारण या चित्रपटाच्या रिसर्च आणि पटकथानिर्मितीसाठी नासाच्या शास्त्रज्ञांनी योगदान दिलेलं आहे .

ज्याला काही चाकोरीच्या पलीकडच्या मनोरंजनाचा अनुभव घ्यायचा आहे त्यांनी नक्की जवळच्या चित्रपटगृहात जाउन ‘द मार्शियन’  पाहावा . अपेक्षाभंग मुळीच होणार नाही .

स्टार -तीन