Sunday, 31 January 2016

प्रादेशिक राष्ट्रवादाचे सनई चौघडे


सध्या टेलीविजनवर साऊथ डब चित्रपट मोठ्या प्रमाणात दाखवले जातात . त्यातला एक चित्रपट पाहण्यात आला . एक स्थानिक 'तेलुगु ' डॉन (नागार्जुन ) एका पाकिस्तानी डॉनचे तिथे बस्तान मांडण्याचा बेत कसा उधळून लावतो अस काहिस कथानक होत . काही दिवसांनी मला त्या चित्रपटाची 'तेलुगु ' प्रत बघण्याची संधी मिळाली . मूळ 'तेलुगु ' सिनेमा बघितल्यावर मला धक्का बसला . कारण डब वर्जन मध्ये पाकिस्तानमधून आलेला खलनायक मूळ तेलुगु सिनेमात मुंबईवरून आलेला दाखवला होता . हे थोड धक्कादायक होत .


भारतासारख्या प्रचंड वैविध्य असणाऱ्या अजस्त्र  देशात  एक भारतीय राष्ट्रवाद आहेच पण प्रत्येक राज्याचा एक प्रादेशिक राष्ट्रवाद पण अस्तित्वात आहे . जस की 'तमिळ राष्ट्रवाद ' , 'पंजाबी राष्ट्रवाद ', मराठी राष्ट्रवाद , काश्मिरी राष्ट्रवाद ई . द्रमुक -अण्णा द्रमुक , शिवसेना -मनसे , अकाली दल  हे आक्रमक पक्ष या प्रादेशिक राष्ट्रवादाच्या वृक्षाला लागलेलीच फळ आहेत . अनेकदा त्यांचा प्रादेशिक राष्ट्रवाद हा राजकीय अपरिहार्यतेमुळे भारतीय राष्ट्रवादाला वरचढ ठरतो . अनेकदा हे प्रादेशिक पक्ष केंद्रीय राष्ट्रीय धोरणांपासून फटकून वेगळ्या धोरणाला पाठींबा देताना दिसतात . सिनेमा हा मनोरंजनाच साधन तर आहेचं पण प्रपोगंडाच पण एक महत्वाचं साधन आहे त्यामुळे प्रादेशिक सिनेमामधून पण आक्रमक प्रादेशिक राष्ट्रवादाचा उघड पुरस्कार होताना दिसतो . 
स्वातंत्र्योत्तर भारताचा इतिहास पाहिला तर सामाजिक-राजकीय आणि बहुतेक साऱ्या क्षेत्रांत दाक्षिणात्य आणि उत्तर भारतीय असे दोन वर्चस्व असलेले प्रवाह आढळतात. आपले वेगळेपण उर्वरित किंवा उत्तर भारतापासून वेगळे ठेवण्याच्या दाक्षिणात्य राज्यांच्या आग्रहात या वेगळ्या प्रवाहांची बीजं आढळतात. मग हिंदीपासून फटकून राहण्याची भूमिका असो, सोशल इंजिनिअरिंग असो वा तामिळ वाघांसारखे आंतरराष्ट्रीय मुद्दे असो दाक्षिणात्य राज्यांनी कायम आपली वेगळी भूमिका ठेवली आहे. सिनेमा क्षेत्र हे त्याला अपवाद नाही. शुजीत सरकार दिग्दर्शित राजीव गांधी हत्येवर आधारित चित्रपट 'मद्रास कॅफे ' च्या प्रदर्शनाला तामिळनाडू मध्ये जोरदार विरोध झाला होता . कारण त्यामध्ये प्रभाकरन या तमिळ ईलम साठी लढा देणाऱ्या नेत्याचं चित्रण खलनायकी स्वरूपात केलं होत . राजीव गांधी यांची निर्घुण हत्या घडवून आणणाऱ्या प्रभाकरन बद्दल देशात संतापाची भावना असली तरी तामिळनाडूमध्ये त्याला मानणारा एक मोठा वर्ग आहे हे एक उघड गुपित आहे . अगदी करुणानिधी यांचा द्रमुक हा पक्ष पण प्रो -प्रभाकरन होता . मागच्याच वर्षी श्रीलंकन सेनेने निर्घुणपणे ज्याची हत्या केली होती त्या प्रभाकरनच्या लहान मुलावर तामिळनाडूमध्ये चित्रपट आला होता . 2014 मध्ये पंजाबमध्ये माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या मारेकऱ्यांच उदात्तीकरण करणाऱ्या   'कौम दे हिरे ' या चित्रपटावरून मोठ वादळ उठल होत . भिंद्रनवाले आणि खलिस्तान चळवळीबद्दल ममत्व बाळगणारा एक मोठा वर्ग आजही पंजाबमध्ये आहे .कधी कधी हे प्रादेशिक राष्ट्रवाद एकमेकाच्या विरुद्ध उभे ठाकतात . महाराष्ट्र -कर्नाटक सीमावादावर बनलेल्या 'मराठा टायगर्स ' या चित्रपटाच्या प्रदर्शनावरून चालू असलेला वाद हे याचे उदाहरण . या सिनेमाच्या निमित्ताने कन्नड अस्मिता आणि मराठी अस्मिता यांच्यात संघर्षाची ठिणगी पडली आहे .

दाक्षिणात्य चित्रपटांचा बारकाईने अभ्यास केला तर काही तथ्य समोर येतात . एकूणच तेलुगु , तमिळ ,मल्याळम फिल्म्समध्ये सध्या उत्तर भारतीय आणि मराठी खलनायकांची चलती आहे . आशिष विद्यार्थी , महेश मांजरेकर , राहुल देव , मुकेश ऋषी , प्रदीप रावत , सोनु सूद अशी अशी ही ' खलनायकांची लांबलचक यादी आहे .या यादीत सर्वात नवीन नाव म्हणजे अक्षय कुमार. रजनीकांतच्या पुढच्या चित्रपटात तो खलनायकाची भूमिका बजावणार आहे .  उंचीने कमी असणारा, फारसा शारीरिकदृष्ट्या  फिट नसणारा मिशाळ दाक्षिणात्य नायक जेंव्हा आपल्यापेक्षा धिप्पाड 'उपऱ्या ' खलनायकाला आपटून आपटून मारतो तेंव्हा दाक्षिणात्य प्रेक्षक जबरदस्त खुश होतो . बऱ्याचदा  राष्ट्रवादाचा मार्ग हा पुरुषी मनोवृत्तीतून जातो . दाक्षिणात्य चित्रपट सृष्टीत सध्या उत्तर भारतीय आणि पंजाबी नायिकांचा बोलबाला आहे . राकुल प्रीत सिंग ,  तमन्ना , हंसिका मोटवानी , काजल अगरवाल या नट्या सध्या खुप लोकप्रिय आहेत . राकट रावडी दाक्षिणात्य नायक जेंव्हा हाय क्लास -इंग्रजी झाडणाऱ्या नायिकेला धडा शिकवून नायिकेला त्याच्या  प्रेमात पडायला मजबूर करतो तेंव्हा प्रादेशिक राष्ट्रवादाच्या पुरुषी अहमला सुखावण्याचा तो प्रकार असतो .

हाच कित्ता बॉलीवूड चित्रपटपण गिरवताना दिसतात . बॉलीवूड मुंबईमध्ये असलं तरी त्यांच्या सिनेमामधून मुख्यतः पंजाबी आणि हिंदी संस्कृतीचा प्रचार मोठ्या प्रमाणावर केला जातो . पंजाबी संस्कृतीचा बॉलीवूड सिनेमामधून अजीर्ण होईपर्यंत भडीमार केला जातो . पंजाबी ठेक्याची गाणी , पंजाबी शब्दरचना असणारी गाणी , भांगडा नृत्य , पंजाबी विवाह सोहळे यांचा मोठ्या प्रमाणात प्रभाव भारतीय समाज जीवनावर पडताना दिसतो . अगदी महाराष्ट्रात पण आपल्या आजूबाजूला होणारे विवाहसोहळे  पाहिले तरी याची चुणूक दिसेल . विख्यात पत्रकार आणि समीक्षिका अनुपमा चोप्राने याच  'बॉलीवूडचं पंजाबीकरण ' अस सार्थ नामकरण केल आहे . ह्या बॉलीवूड सिनेमांनी बिगर हिंदी लोकांची हास्यास्पद 'स्टेरियोटाइप्स ' तयार केली आहेत . यांच्या सिनेमामधली  दाक्षिणात्य पात्र लुंगी नेसणारी , केसाळ , ओंगळ आणि विचित्र हिंदी उच्चार असणारी असतात . ख्रिश्चन पात्र 'हे मॅन ' अस पालुपद प्रत्येक वाक्यमागे लावून बोलत असतात. गुजराती पात्र कंजूष दाखवलेली असतात . कामवाली बाई हमखास मराठी असते . शिवाय ज्याच्या देशभक्तीवर संशय घेतला जातो अस एखाद देशभक्त मुस्लिम पात्र हटकून हजर असतच . थोडक्यात सांगायचं तर 'हिंदी बेल्ट ' मधून आलेले लेखक -दिग्दर्शक उर्वरित भारतीय लोकांकडे कसे पाहतात हे हिंदी चित्रपटामधून कळत .

मराठी सिनेमामधून पण आक्रमक 'मराठी राष्ट्रवादाचा ' पुरस्कार होताना दिसतो . 'मी शिवाजीराजे भोसले  बोलतोय '  या चित्रपटामध्ये मराठी भूमिपुत्राविरुद्ध गुजराती -मारवाडी बिल्डरकडून होणाऱ्या अन्याय दाखवण्यात आला होता . 'गर्व नाही तर माज आहे मराठी असल्याचा ' ही फिलॉसोफी या चित्रपटात मांडली होती .'कॅरी ऑन मराठा ' या महाराष्ट्र -कर्नाटक सीमावादाच्या पार्श्वभूमीवर आधारलेल्या प्रेमकथेत मराठी नायक कन्नड नायिकेच्या प्रेमात पडतो आणि त्याच्या प्रेमाला आडवे जाणाऱ्या सर्व कन्नड खलनायकांना ठोकून काढतो . अवधूत गुप्तेच्या 'जय महाराष्ट्र ढाबा ,भटिंडा ' चित्रपटात नायक पंजाबमध्ये मराठी ढाबा उघडतो आणि पंजाबी नायिकेच्या प्रेमात पण पडतो .

भारतासारख्या गुंतागुंतीच्या आणि अंगावर येणारी विविधता असणाऱ्या देशात कुठलाही माणूस अनेक 'आयडेनटिटिज ' घेऊन वावरत असतो . त्याची 'आयडेनटिटि' भारतीय म्हणून तर असतेच पण ती एखाद्या भाषासमुहाची , जातीची , धर्माची आणि राज्याची पण असते . अनेक देशाच्या लोकांना 'आयडेनटिटि क्रायसिस ' ची समस्या भेडसावत असताना आपल्याकडे मात्र इतक्या साऱ्या आयडेनटिटिज घेऊन भारतीय नागरिक लिलया वावरतो . समाजाचा आरसा म्हणून घेणाऱ्या चित्रपट माध्यमात याच प्रतिबिंब पडणे स्वाभाविकच आहे . त्यामुळे जोपर्यंत देशात हि विविधता आहे तोपर्यंत चित्रपटामधून पण प्रादेशिक राष्ट्रवादाचे सनई चौघडे वाजत राहणार ही काळ्या दगडावरची रेघ आहे . हे चांगल का वाईट हे ज्याचं त्यान ठरवावं .





No comments:

Post a Comment