Sunday, 3 January 2016

भारतीय सिनेमाचं 'दलित' ऑडिट













कलाकाराला जात , धर्म आणि देश नसावा आणि त्यांचे मूल्यमापन या निकषांच्या पलिकडे जाऊन त्याच्या कलाकृतीच्या आधाराने व्हावे असा एक संकेत आहे . गेल्या काही दिवसात आपण एक देश आणि समाज म्हणून हा संकेत वारंवार पायदळी तुडवत आहोत . आपण हे सिद्ध केले आहे की कलाकाराला जात
( कट्यार … फक्त पुणेकर आणि भावे आडनाव असणारे लोकच बनवू शकतात हे विधान), धर्म (मंगेशकर भगिनी आणि आमिर खान यांच्या एकाच अर्थाने केलेल्या विधानाला मिळालेला टोकाचा वेगवेगळा प्रतिसाद ) आणि देश (गुलाम अली प्रकरण ) पण असतो हे आपण एक समाज म्हणून सिद्ध केले आहे . जात हे भारताचे न बदलणारे वास्तव आहे ,हे गृहित धरून भारतीय सिनेमाचे सामाजीक विश्लेषण होण्याची नितांत गरज आहे . विशेषतः शतकानुशतक समानतेची संधी नाकारल्या गेलेल्या वर्गाचं भारतीय सिनेमाच्या प्रदीर्घ इतिहासात किती योगदान आहे ? स्वातंत्र्योत्तर भारतात दलित वर्गाला भारतीय सिनेमात आपलं कर्तुत्व दाखवण्याच्या समान संधी मिळाल्या का ? खान त्रयी ही भारताच्या 'सेक्युलर 'पणाचा पुरावा आहे अस आपण जेंव्हा म्हणतो तर आपल्याकडे आतापर्यंत किती दलित स्टार्स किंवा सुपरस्टार्स झाले ? दुर्दैवाने यातल्या बहुतेक प्रश्नांची उत्तर नकारात्मक आहेत .

खर तर भारतीय सिनेमासृष्टी (बॉलीवूड आणि इतर प्रादेशिक फिल्म इंडस्ट्रीज ) या अतिशय सेक्युलर मानल्या जातात . आपल्याकडे इतर क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात आढळणारे 'discrimination ' इथे बरेच कमी आहे . तुमच्या अंगात गुणवत्ता असेल तर तुम्हाला तुमचं नाण इथ खणखणीत वाजवून दाखवता येत . अर्थातच भरपुर संघर्ष केल्यावर . भारतात आढळणाऱ्या धार्मिक आणि जातीय विषमतेचा बॉलीवूडने अनेक सिनेमामधून भरपूर विरोध पण केला आहे . पण इतक्या उदारमतवादी मानल्या गेलेल्या फिल्मइंडस्ट्रीच्या मेनस्ट्रीम सिनेमामध्ये किती दलित व्यक्तिरेखा मध्यमवर्ती पात्र होत्या याचा शोध घ्यायला गेलो तर पदरी निराशा पडते . प्रकाश झाच्या 'आरक्षण ' सिनेमामध्ये सैफ अली खानने साकारलेला दलित प्राध्यापक किंवा विधु विनोद चोप्राच्या 'एकलव्य ' सिनेमामध्ये संजय दत्तने साकारलेला दलित पोलिस अधिकारी किंवा देविका राणी आणि अशोक कुमारचा 'अछूत कन्या ' हा चित्रपट असे काही हाताच्या बोटावर मोजता येण्यासारखे अपवाद आहेत . विशाल भारद्वाजने 'ओंकारा ' मध्ये उत्तर भारतामधल्या जातींचे 'अंडरकरंट' प्रभावीपणे दाखवले होते . शेखर कपुरच्या अंगावर शहारे आणणाऱ्या 'बॅण्डिट क्वीन ' चा पण उल्लेख करावा लागेल . आशुतोष गोवारीकरच्या 'स्वदेस ' आणि 'लगान ' मध्ये दलित पात्र होती . अनुराग कश्यपच्या 'गुलाल ' आणि 'वासेपूर ' चित्रपटद्वयीत जातीचे संदर्भ परिणामकारकतेने येतात . भारतीय मेनस्ट्रीम सिनेमापेक्षा याबाबतीत भारतीय 'आर्टहाउस' सिनेमाची कामगिरी बरीच उजवी आहे . आपल्या चित्रपटामधून विविध सामाजीक विषय हाताळणाऱ्या श्याम बेनेगल आणि इतर मंडळीनी जात वास्तव दाखवणारे अनेक चित्रपट बनवले . पण या 'आर्टहाउस' सिनेमाला बऱ्याच आर्थिक आणि त्या अनुषंगाने येणाऱ्या इतर मर्यादा (जसे की सिनेमाचे वितरण) आहेत .

हे झालं पडद्यावरच्या दलित पात्रांबद्दल . भारतीय सिनेमावर किती दलित कलाकारांनी छाप सोडली आहे याचा आढावा घ्यायला गेलो तरी हाच नकारात्मक सुर पुन्हा आढळतो . खर तर ज्यांना भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासामधला खराखुरा 'पहिला यशस्वी दिग्दर्शक ' मानलं जात असे कांजीभाई राठोड हे गृहस्थ दलित होते . एकोणीशे वीस आणि तीसच्या दशकात या दिग्दर्शकाने 'काला नाग ' (आपल्याकडचा पहिला क्राईम थ्रिलर ), 'भक्त विदुर ' असे यशस्वी चित्रपट दिले होते . पण पुढे मात्र यशस्वी दलित दिग्दर्शक फारसे दिसत नाही . कलाकारांच्या बाबतीत बघायला गेलं तर अकाली गेलेली आघाडीची अभिनेत्री दिव्या भारती , जॉनी लिवर , आपल्या मराठीमधली प्रतिभावान अभिनेत्री उषा जाधव , सीमा विश्वास, राखी सावंत असे काही कलाकार आहेत . अजय देवगण ज्या विश्वकर्मा जातीचा आहे ती काही राज्यांमध्ये SC तर काही राज्यांमध्ये OBC श्रेणीत येते . दाक्षिणात्य सिनेमा सृष्टीत काही लोकप्रिय दलित कलाकार आहेत . पण हा सगळा नसला तरी इतर क्षेत्रात असलेल्या उपस्थितीचा अनुशेष चित्रपटसंगीत क्षेत्रात भरून निघताना दिसतो . यात सोनु निगम , इलया राजा , दलेर मेहेंदी , मिका , सुखविंदर सिंग , हंस राज हंस ,आपल्याकडचे आनंद शिंदे -मिलिंद शिंदे , कैलाश खेर असे अनेक गायक -संगीतकार दलित समाजामधून आलेले आहेत . यात अजून एक नाव आहे ते म्हणजे संवेदनशील कलाकार आणि एकाहून एक अप्रतिम गाणी लिहिणारा गीतलेखक शैलेंद्र . शैलेंद्रची ओळख फक्त अप्रतिम गीतकार एवढीच नाही . 'तिसरी कसम ' सारखा अतिशय सुंदर चित्रपट त्याने निर्माता म्हणून बनवला होता . शब्दात रमणाऱ्या या माणसाला निर्मितीची आणि किचकट चित्रपट वितरणाची आर्थिक गणित काही जमली नाहीत आणि त्याला दिवाळखोरीचा सामना करावा लागला . सिनेमा क्षेत्रात ठसा उमटवणारी ही गिनीचुनी नाव भारतीय सिनेमा हा सर्वसमावेशक आहे या गृहितकावर प्रश्नचिन्ह उमटवतात . अजून एक उल्लेखनीय बाब म्हणजे आर्थिक आणि सामाजिक मागासलेपणामध्ये अनेक बाबतीत मुस्लिम समाज आणि दलित समाज यांच्यात साम्यस्थळ आढळतात . पण चित्रपटक्षेत्राचा विचार केला तर मुस्लिम समाज दलित समाजापेक्षा मैलोगणती पुढे असल्याचं आढळून येत .

भारतीय सिनेमामध्ये असणाऱ्या दलित अनुशेषाची कारणमीमांसा करायला गेलो तर काही ठळक कारण समोर येतात . भारतीय सिनेमा हा बऱ्याचदा नेहमी 'उत्सवी ' मोड मध्ये असतो . चोप्रा , जोहर , बडजात्या आणि या त्रिकुटाला आंधळेपणाने कॉपी करणारे इतर निर्माता -दिग्दर्शक हे त्यांच्या चित्रपटात ढीगभर सुख आणि चिमुटभर दुख दाखवत असतात . रखरखीत सामाजिक वास्तवाला भिडण्याची त्यांची एकतर बौद्धिक कुवत नाही किंवा हिम्मत नाही . दुर्दैवाने 'सेफ बेट ' खेळणाऱ्या या निर्माता -दिग्दर्शकांच्या फिल्म्स आपल्याकडे जास्त चालतात . दलित पात्र किंवा समस्या या त्यांच्या परीघावर पण नाहीत . अजून एक कारण सांगायचे तर सुरुवातीच्या काळात बनणारे बहुतेक चित्रपट हे पौराणिक विषयांवरील चित्रपट होते . आपल्याकडच्या पौराणिक कथांमध्ये दलित पात्र आढळत नाहीत . आढळली तर ती पण राक्षस वैगेरेच्या रुपात . त्यामुळे सुरुवातीच्या काळातच दलित पात्र डावलली गेली . सिनेमा उत्क्रांतीच्या या महत्वाच्या टप्प्यात डावलल्या गेल्याने पुढे त्यांना पुनरागमन करायला जमले नसावे . अजून एक म्हणजे आपल्याकडच्या पुर्वीच्या आणि आताच्या आघाडीच्या निर्माता दिग्दर्शकांच्या यादीवर एक नजर फिरवली लगेच त्यावर असणारा मराठी ,पंजाबी आणि उत्तर भारतीय उच्चवर्णीय पगडा लगेच लक्षात येतो . पैसा भगवान है असे मानणाऱ्या आणि सर्वाधिक ताकत बाळगून असणाऱ्या या निर्माता दिग्दर्शकांना दलित आणि त्यांच्या समस्यांशी देणेघेणे नसणे हे त्यांच्या स्वभावाला अनुसरूनच आहे .

भारतात दलित सुपरस्टार का तयार होत नाहीत हा प्रश्न मात्र चक्रावून टाकणारा आहे . या प्रश्नाचा एकूणच खोलात जाऊन अभ्यास होण्याची गरज आहे . 'कोलावरी डी' गाण्यामुळे आणि 'रांझना ' सारख्या लोकप्रिय चित्रपटामुळे प्रसिद्धीच्या झोतात आलेल्या धनुष हा अभिनेता दलित आहे . रामविलास पासवान यांचा मुलगा चिराग पासवानने झोकात चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले होते . कंगना राणावत सारखी तोलामोलाची अभिनेत्री त्याची पहिल्या चित्रपटात सहकलाकार होती . पण तो चित्रपट चालला नाही . वडिल एवढे मोठे राजकारणी असून पण चिरागला दुसरा चित्रपट कधीच मिळाला नाही . आता तर तो पुर्ण वेळ राजकारणीच झाला आहे . पासवान यांना मोदींच्या कंपूत आणण्यामागे त्याचा मोठा हातभार होता असे म्हणतात .मराठी पुरत बोल्याच झाल तर राष्ट्रीय पुरस्कार मिळवलेल्या उषा जाधव यांच्यासारख्या प्रतिभावान अभिनेत्रीला त्यांच्या वकुबाच्या किती भुमिका मिळाल्या ? हा प्रश्न आहे . तिच्या पण जेंव्हा इतर प्रतिभावान दलित अभिनेत्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला तर नाव पण सापडत नाहीत . दलित समाजामधून आलेले संघर्षरत अभिनेते नंतर कुठे गायब होतात यावर संशोधन होण्याची गरज आहे .

महात्मा गांधीसारख्या उत्तुंग व्यक्तिमत्वावर एक अतिशय बिग बजेट सिनेमा बनला . देशी विदेशी प्रेक्षकांनी त्या सिनेमाला डोक्यावर उचलून धरले . ऑस्करसकट अनेक ठिकाणी त्या चित्रपटाला नामांकन मिळाली . काही वर्षांनी डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासारख्या तितक्याच उत्तुंग व्यक्तिमत्वावर चित्रपट बनला . तुलनेने अतिशय कमी बजेटमध्ये . ह्या चित्रपटाची निर्मिती एनएफडीसी ने केली . तिथल्या लाल फितीच्या कारभारामुळे आणि बाबुशाहीमुळे चित्रपटाच्या वितरणामध्ये अक्षम्य चुका झाल्या आणि चित्रपटाच्या प्रदर्शनात अनियमितता आली . दलित जनतेची तिकीट खिडकीवर झुंबड उडाली . परभणीला मी स्वतः ती गर्दी बघितली आहे . पण बाकी लोकांना हा चित्रपट कधी आला व कधी गेला हे कळल पण नाही . ज्यांना कळल त्यांनी एक कंटाळवाणा अनुत्साही प्रतिसाद दिला . या उदाहरणामध्ये मला वाटत वर उपस्थित केलेल्या अनेक प्रश्नांची अलिखित उत्तर मिळून जातील . चित्रपट हा आपल्या समाजाचा आरसा असेल तर आपला आरसा अनेक ठिकाणी तडे गेलेला आहे इतकंच .

http://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-amol-udgirkar-rasik-article-in-marathi-5212258-NOR.html









No comments:

Post a Comment