Friday, 4 March 2016

गोष्ट एका अरभाट 'बिझनेस मॉडेलची '

                      

                                                   
१९९३ साल. देशात उदारीकरणाच वार वाहत   होत . मनमोहन सिंग आणि नरसिंह राव  ही जोडगोळी देशाला विदेशात गहाण ठेवत आहेत असा आरोप विरोधक उच्चरवात करत होते. बाहेरच्या उद्योगांसाठी  आपले दरवाजे उघडले तर आपल्या लोकांच काय होईल असा प्रश्न विचारण्यात येत होता .देश कात टाकत होता .  नवीन आणि जुने असा संघर्ष सर्व क्षेत्रात चालू होता .  या संघर्षाच  चित्रपट सृष्टीमधलं मूर्तिमंत प्रतीक म्हणजे अभिनेता मिथुन चक्रवर्ती होता .  त्यावेळी व्यवसायिक आघाडीवर त्याच काही फारसं बर चालू नव्हत . नवीन दमाची 'खान ' मंडळी तोपर्यंत बस्तान बसवू लागली होती . मिथुनचे चित्रपट एका मागून एक आपटत होते . अडगळीला पडलेल्या   मिथुनने आपले बस्तान रम्य हिलस्टेशन असणाऱ्या 'उटी ' ला हलवलं . तिथे त्याने आपले लक्झरी हॉटेल सुरु केलं . त्याचं हॉटेलमध्ये बसून मिथुनने एक अचाट 'बिझनेस मॉडेल ' तयार केलं . आपल्याला चित्रपटात घेऊ इच्छिणार्या निर्मात्यांना त्याने काही अटी टाकल्या . त्यातली सगळ्यात मोठी अट म्हणजे चित्रपटाच शुटींग उटीमध्येच होईल . शुटींगसाठी येणार मोठ युनिट मिथुनच्या मालकीच्या हॉटेलमध्ये उतरेल. त्याबदल्यात मिथुन निर्मात्यांना सलग बल्क डेट्स देईल . प्री -प्रोडक्शन , शुटींग आणि पोस्ट प्रोडक्शन हे निर्मितीचे विविध टप्पे पार करून सिनेमा तीन ते चार महिन्यात हातावेगळा करायचा . या वेगामुळे निर्मात्याच बजेट मर्यादित राहिल हा त्यामागचा मुख्य उद्देश . बजेट कमी असल तर परतावा सहज मिळेल अस त्यामागचं गणित . छोटी शहर आणि ग्रामीण भागातल्या प्रेक्षकांना डोळ्यासमोर ठेवून हा सिनेमा तयार केलेला असल्याने तिथून सहज नफा कमावता येईल हे चाणाक्ष निर्मात्यांना माहित होत . " बाकीचे स्टार्स चित्रपट सुरु करण्याची डेट देतात . मी चित्रपट पूर्ण कधी होईल याची डेट देतो ." अस मिथुन एका मुलाखतीमध्ये आत्मप्रौढीने बोलला होता . ते अगदीच खोट नव्हत . कारकीर्दीच्या उतरणीला लागलेला मिथुन आणि छोटे निर्माते यांच्यासाठी ही 'विन विन सिच्युएशन ' होती . मिथुनच्या करियरला नवसंजीवनी मिळाली . इतकच नव्हे तर  १९९५ ते १९९९ अशी सलग पाच वर्ष तो  देशामधला सर्वाधिक कर भरणारा अभिनेता होता . कमी बजेट मध्ये बनलेल्या या सिनेमांनी 'बी आणि सी क्लास सेंटर ' वर चांगलाच धंदा केला . सिंगल स्क्रीन थियेटरच नव्हे तर ओपन थियेटर आणि विडिओ पार्लरमध्ये पण हे चित्रपट चांगले चालले .

या चित्रपटाचा दर्जा काय होता हे अर्थातच सांगायची गरज नाही . या चित्रपटाना कुठल्याही वैश्विक जाणीवा नव्हत्या . चित्रपट माध्यमांची सामाजिक जबाबदारी वैगेरे शब्द्बम्बाळ गोष्टींशी त्यांचा दुरान्वये संबंध नव्हता . आपल्या प्रेक्षकाला काय पाहिजे ते द्यायचं आणि नफा कमवायचा या निव्वळ व्यवसायिक उद्देशातून हे सिनेमे बनत होते . यातल्या बहुतेक चित्रपटात मिथुन एक तर प्रामाणिक सरकारी अधिकारी असे किंवा श्रमजीवी वर्गातला (मिथुनचा मोठा चाहतावर्ग यातलाच आहे ) असे . सर्व पात्र काळ्या आणि पांढऱ्या रंगात असत . नायिका बहुतेक आखीव, रेखीव आणि भरीव अशी दाक्षिणात्य अभिनेत्री असे . काळी कृत्य करणाऱ्या खलनायकाचा एकदा नायकाने एकहाती निपात केला की चित्रपटाच सुप वाजत असे आणि प्रेक्षक पैसे  वसूल झाले या कृतार्थ भावनेने बाहेर पडत असे .

या काळात अनेक दिग्दर्शकांसोबत मिथुनने काम केले पण त्याची जोडी जमली ती टी एल वी प्रसादशी . या दिग्दर्शकासोबत १९९५ ते २००२ या काळात मिथुनने तब्बल सव्वीस चित्रपटात काम केल आहे . कुठल्याही नटाने एकाच दिग्दर्शकासोबत सलग इतकं काम केल्याचं अस उदाहरण विरळाच . टी एल वी प्रसादचा असा दावा आहे की   याची नोंद लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स मध्ये झाली आहे . "मी जेंव्हा एका सिनेमाचं शुटींग करत असतो तेंव्हाच पुढचा सिनेमा लिहित असतो आणि तिसऱ्या सिनेमाच्या संगीतासाठी काम करत असतो .' हे टी एल वी प्रसादच विधान त्यावेळेस प्रसिद्ध झालं होत .

शरद जोशींनी सांगितलेला 'इंडिया ' आणि 'भारत ' हा भेद आपल्याकडे सगळ्याच क्षेत्रात दिसून येतो . सिनेमामध्येपण आणि चित्रपट प्रेक्षकांमध्ये पण . प्रेक्षकांमध्ये 'मल्टीप्लेक्स प्रेक्षक ' आणि 'सिंगल स्क्रीन ' प्रेक्षक असे दोन प्रकार आहेत असे ट्रेड पंडित आणि चित्रपट निर्माते मानतात . आपला 'पोटेन्शियल ' प्रेक्षक यापैकी  कुठला आहे हे लक्षात घेऊन निर्माते मार्केटिंगची रणनीती आखतात . पण समीक्षक , प्रसारमाध्यम , पुरस्कार सोहळे , आणि अगदी ज्याचं पूर्ण लोकशाहीकरण झालं आहे अस मानलं जात त्या सोशल मिडीयावर पण सिंगल स्क्रीनमध्ये जाऊन चित्रपट पाहणाऱ्या प्रेक्षकाचा जो सिनेमा आहे त्याला अनुल्लेखाने मारले जात . कसा असतो हा 'सिंगल स्क्रीन सिनेमा '? तर त्याचं एक ठरलेलं 'टेम्पलेट' आहे . अतिशय मर्यादित बजेट , काही अपवाद वगळता अनोळखी अभिनेते , सुमार संगीत , भडक अंगप्रदर्शन , बटबटीत संवाद , नायकाच्या बहिणीवर बलात्कार करणारा आणि एक टुकार तकिया कलाम तोंडात घोळवणारा खलनायक हे घटक एकत्र केले की हे   'टेम्पलेट' तयार होत . काही लोक याला 'बी ग्रेड ' सिनेमा पण म्हणतात . सिनेमा म्हणून याचा दर्जा काय यावर विवाद असू शकतात पण जो सिनेमा वर्षानुवर्ष करोडो लोकांच मनोरंजन करत आहे त्याचं व्यवस्थित नोंद  व्हायला नको ? हा लेख अशाच एका मिथुनयुगाची नोंद घ्यायचा प्रयत्न आहे जो , 'लगान ' मधला सुत्रधार म्हणतो त्याप्रमाणे 'इतिहास के पन्नो मे कही खो गया .'

No comments:

Post a Comment